Dokumentacja i programy ochrony zabytków

Wykonujemy inwentaryzację zabytków nieruchomych i ruchomych i przygotowujemy opracowania na poziomie jednostek organizacyjnych (gmina, parafia, zespół zabudowy, pojedyncze obiekty). Ewidencjonowanie zasobu zabytkowego danej jednostki posiadającej w swoich zasobach zabytki nieruchome bądź ruchome, jest pierwszym i często jedynym krokiem do podjęcia działań związanych z opieką i ochroną konserwatorską. Rzetelna ewidencja zabytkowego zasobu pozwalana na poznanie i analizę posiadanego zasobu oraz zachowanie w formie dokumentacji informacji o danym obiekcie. Ewidencje zabytków, niezależnie czy jest to ewidencja wyposażenia kościoła filialnego czy zasób zabudowy zabytkowej na terenie powiatu, bezpośrednio przekłada się na zachowanie wiedzy o dziedzictwie oraz bardzo często jest to początek drogi do poprawy stanu zachowania zabytków. W ramach prowadzonych ewidencji przygotowujemy autorskie wzory kart odpowiadających na potrzeby danego przedsięwzięcia oraz wykonujemy badania, aby możliwie wnikliwie uzupełnić informację o historii i wartościach badanego zespołu.

Wiele cennych obiektów nadal nie posiada ochrony prawnej, którą jest wpis do Wojewódzkiego Rejestru Zabytków. W imieniu właściciela zabytku koordynujemy cały proces wpisu danego obiektu do wojewódzkiego rejestru zabytków celem zwiększenia jego ochrony i uzyskania możliwości starania się o dotacje na jego remont lub renowację. Nasz zakres prac polega na identyfikacji obiektu, opracowaniu niezbędnej dokumentacji, uzasadnieniu wpisu, wszczęciu postępowania administracyjnego o wpis do rejestru, uzyskaniu decyzji administracyjnej o wpisie do rejestru.

Przed podjęciem prac budowlanych lub renowacyjnych przy zabytku wymagane jest uzyskanie zgody Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków i Starostwa Powiatowego (pozwolenie budowlane). Często jest to proces żmudny i czasochłonny. Przygotowujemy formalne materiały niezbędne do uzyskania zgody, opinii lub decyzji Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków. Dzięki naszemu doświadczeniu pomagamy właścicielowi zabytku przejść przez ten konieczny proces jak najszybciej.

W trakcie przygotowywania gminnej ewidencji zabytków prowadzimy wnikliwą kwerendę archiwalną, konsultacje społeczne i badania terenowe. Jednym z obowiązków nałożonych przez ustawę na gminy jest: „uwzględnienie zadań ochronnych w planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym oraz przy kształtowaniu środowiska”. Temu zadaniu ma służyć gminna ewidencja zabytków. Ustawa z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami w artykule 22. Punkcie 4 tego artykułu mówi: „Wójt (burmistrz, prezydent miasta) prowadzi gminną ewidencję zabytków w formie zbioru kart adresowych zabytków nieruchomych z terenu gminy”. Natomiast punkt 5 określa zakres gminnej ewidencji:

W gminnej ewidencji zabytków powinny być ujęte:

1. zabytki nieruchome wpisane do rejestru;
2. inne zabytki nieruchome znajdujące się w wojewódzkiej ewidencji zabytków;
3. inne zabytki nieruchome wyznaczone przez wójta (burmistrza, prezydenta miasta) w porozumieniu z wojewódzkim konserwatorem zabytków.

Ochrona zabytków, które znajdują się na terenie gminy należy do obowiązków samorządu lokalnego. Gminy między innymi mają dbać o: „zapewnienie warunków prawnych, organizacyjnych i finansowych umożliwiających trwałe zachowanie zabytków oraz ich zagospodarowanie i utrzymanie” oraz zapobiegać „zagrożeniom mogącym spowodować uszczerbek dla wartości zabytków”.

Ustawa o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami nakłada na jednostki samorządu terytorialnego obowiązek sporządzenia programu opieki nad zabytkami. Głównym odbiorcą programu jest społeczność lokalna. Dotyczy to nie tylko właścicieli i użytkowników obszarów i obiektów zabytkowych, ale również wszystkich mieszkańców, gdyż zachowane i należycie pielęgnowane dziedzictwo kulturowe wyróżnia obszar gminy i przesądza o jej atrakcyjności.

Opracowanie i uchwalenie programu opieki nad zabytkami nie powinno być traktowane jedynie jako realizacja przez samorząd zadania ustawowego. Wskazane w programie działania powinny być skierowane na poprawę stanu zabytków, ich adaptację i rewaloryzację oraz zwiększenie dostępności do nich mieszkańców i turystów. Jednocześnie mogą przyczynić się do zwiększenia atrakcyjności regionów, podniesienia konkurencyjności oferowanych produktów turystycznych, a także szerszego od dotychczasowego wykorzystania potencjału związanego z zachowanym dziedzictwem kulturowym.

Program opieki nad zabytkami jest opracowywany na 4 lata. Z realizacji programu wójt (burmistrz, prezydent miasta, zarząd powiatu) co 2 lata sporządza sprawozdanie, które przedstawia Radzie Gminy (powiatu). Kolejne sporządzane programy opieki powinny uwzględniać pojawiające się nowe uwarunkowania prawne i administracyjne, zmieniające się warunki społeczne, gospodarcze i kulturowe, nowe kryteria oceny i aktualny stan zachowania zasobu oraz prowadzone okresowo oceny efektów wdrażania obowiązującego programu.

Przygotowując program opieki nad zabytkami prowadzimy konsultacje społeczne z mieszkańcami i  przygotowujemy indywidualne rozwiązania.

Przygotowujemy plany gminne i powiatowe oraz dla jednostek organizacyjnych (zabytki nieruchome i ruchome).

Ochrona zabytków, na wypadek konfliktu zbrojnego i sytuacji kryzysowych, polega na planowaniu, przygotowaniu i realizacji przedsięwzięć zapobiegawczych, dokumentacyjnych, zabezpieczających, ratowniczych i konserwatorskich, mających na celu ich ochronę przed zniszczeniem, uszkodzeniem lub zaginięciem. Plan jest dokumentem, który szczegółowo określa zamiar działania, sposób realizacji, niezbędne siły i środki oraz czas i koszty wykonania. Organizację i sposób ochrony zabytków, na wypadek konfliktu zbrojnego i sytuacji kryzysowych, planuje się w jednostkach organizacyjnych posiadających zabytki oraz na poszczególnych stopniach administracji, ujmując stan zasobu podlegającego ochronie, zagrożenia, zamiar działania, sposób realizacji, niezbędne siły i środki oraz czas i koszty wykonania w sporządzanych w tym celu w planie ochrony zabytków jednostki organizacyjnej, gminnym planie ochronie zabytków i powiatowym planie ochrony zabytków.

Podstawowym aktem wykonawczym dotyczącym planowania i ochrony zabytków jest rozporządzenie Ministra Kultury z 25 sierpnia 2004 roku o organizacji i sposobie ochrony zabytków na wypadek konfliktu zbrojnego i sytuacji kryzysowych (Dz. U. Nr 212, poz. 2153).

Przepisy rozporządzenia zostały wydane na podstawie upoważnienia określonego w art. 88 ust. 2 Ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Dz.U. 2020 poz. 282). Rozporządzenie określa postępowanie organów administracji publicznej oraz wszystkich kierowników jednostek organizacyjnych (w tym dowódców jednostek wojskowych lub równorzędnych struktur i administratorów zabytków sakralnych) posiadających zabytki. Wskazane przepisy nakładają obowiązek corocznej aktualizacji Gminnych planów ochrony zabytków na wypadek konfliktu zbrojnego i sytuacji kryzysowych do dnia 31 marca każdego roku, według stanu na dzień 31 grudnia roku poprzedniego.

Studium ochrony wartości kulturowych miasta/gminy jest materiałem wyjściowym do formułowania prawidłowych ustaleń ochrony obszarów i obiektów zabytkowych w dokumentach planistycznych wykonywanych przez organy państwowe i samorządowe, stanowi także podstawę do egzekwowania określonego w studium zakresu ochrony zabytków objętych opracowaniem przez właściwe organy konserwatorskie.

Celem opracowania jest zdefiniowanie zasobu zabytkowego na danym obszarze, zdiagnozowanie jego wartości i stanu zachowania oraz określenie wniosków konserwatorskich, tj. zasad i zakresu ochrony obiektów i obszarów.